Autoagresja to rodzaj agresji skierowanej „do wewnątrz” czyli na samego siebie. To wystąpienie przeciw instynktowi samozachowawczemu, poprzez działania działań mające na celu spowodowanie psychicznej albo fizycznej szkody na sobie samym. Osoby przejawiające autoagresję z różnych przyczyn atakuje samą siebie i jest to zjawisko o złożonym charakterze. Jedną z częstszych przyczyną autoagresji jest regulowanie poziomu napięcia wewnętrznego. Dana osoba dzięki zrachowaniom autoagresywnym radzi sobie z przytłaczającymi emocjami. Zadawanie sobie różnego rodzaju bólu czy nieprzyjemne doznania niweluje napięcie wewnętrzne lub zmniejsza cierpienie psychiczne. Oprócz tego autoagresja może być sposobem poradzenia sobie ze złością do innych, której nie można okazać lub być formą karania siebie lub innych.

Wyróżnić można autoagresję bezpośrednią (gdy jednostka aktywnie robi sobie krzywdę) i pośrednią (gdy jednostka wymusza, prowokuje i poddaje się agresji innych). Występuje także podział na autoagresję werbalną (gdy jednostka umniejsza sobie, krytykuje się, wmawia sobie małą wartość itp.) i niewerbalną (gdy jednostka dokonuje uszkodzeń ciała, które mogą mieć formę powierzchowną lub głębokich ran).

Samookaleczenia

Jeśli podczas zbiórek czy form wyjazdowych odkryjemy u podopiecznych tego typu zachowania należy:

  1. Zadbać o bezpieczeństwo: usunąć z otoczenia niebezpieczne przedmioty, zaopatrzyć rany (w razie takiej konieczności zabezpieczyć fachową pomoc medyczną), zadbać by nasz podopieczny znalazł się w bezpiecznym miejscu pod nadzorem.
  2. Odbyć rozmowę w czasie której dowiemy się jak nasz podopieczny rozumie to co się wydarzyło. Warto dopytać czy jest to jednorazowa sytuacja czy może zdarza się to częściej; dlaczego zdaniem tej osoby się to wydarzyło i jak do tego doszło. Dobrze jest również dopytać o emocje.
  3. Ustalić z podopiecznym, że takie zdarzenia nie mogą mieć miejsca. Gdy stan naszego podopiecznego będzie na to pozwalał należy umówić się na plan działań mający im zapobiegać (np. jeśli nasz wychowanek będzie odczuwał potrzebę aby zrobić sobie krzywdę przyjdzie i nam o tym powie; dzięki temu możemy pomóc tej osobie w rozładowaniu trudnych emocji poprzez rozmowę a nie przez działanie). Konieczne jest też ustalenie co wydarzy się jeśli ustalenia zostaną złamane.
  4. Bezwzględnie i jak najszybciej o zaistniałej sytuacji należy powiadomić rodziców.

Przypadków samookaleczeń nie można lekceważyć, ani ukrywać przed rodzicami/prawnymi opiekunami dziecka. Osoby przejawiające zachowania autoagresywne powinny jak najszybciej uzyskać specjalistyczną pomoc. Szczególnie niepokojące są przypadki masywnych samookaleczeń (duże lub głębokie mocno krwawiące rany; rozległe oparzenia, złamania itp.), bardzo częstych samookaleczeń (wiele ran i blizn w różnym stopniu wygojenia), silnego nawyku (np. jeśli dziecko zabiera ze sobą paczkę żyletek na obóz, można podejrzewać, że rani się regularnie i często). Zwłaszcza w takiej formie samookaleczenia mogą być zagrożeniem dla zdrowia i życia.

Proces suicydalny

Samobójstwo jest skrajną formą autoagresji i ogromną tragedią. W 2023 roku w Polsce wśród osób do 18 roku życia odnotowano 2139 prób samobójczych z czego 145 zakończyło się śmiercią (według danych udostępnionych przez Komendę Główną Policji). Czynniki ryzyka popełnienia samobójstwa można podzielić na demograficzne (płeć męska, wiek od 15 do 24 lat, zamieszkanie na terenach wiejskich), społecznie (doświadczanie przemocy, konflikty między rodzicami, rozwód rodziców, konflikty z nauczycielami i rówieśnikami, niepowodzenia szkolne, trudna sytuacja materialna), chorobowe (depresja, psychoza maniakalno-depresyjna, schizofrenia, zaburzenia osobowości, alkoholizm), biologiczne (neurochemiczne). Należy jednak pamiętać, że samo występowanie tych okoliczności nie powoduje ani nie „gwarantuje” wystąpienia prób samobójczych. Prowadzi do nich często złożona konstelacja czynników i okoliczności, a także długotrwały proces.

Proces prowadzący do samobójstwa 

  1. Myśli rezygnacyjne – czyli takie które świadczą o obniżeniu nastroju oraz negatywnych przekonaniach o samym sobie, a jednocześnie łączą się z rezygnacją ze starań i brakiem sensu. Przykłady takich myśli to np. „nic mi nie wychodzi”, „moje życie nie ma sensu”, nikt się mną nie interesuje”. Myśli rezygnacyjne mogą, choć nie muszą przerodzić się w myśli samobójcze.
  2. Myśli samobójcze – czyli takie dotyczące śmierci jako zakończenia cierpień. Mogą one odnosić się bezpośrednio do samobójstwa, jak i być rodzajem fantazji o śmierci, która przyniesie ulgę. Tego typu myśli nie są wcale rzadkością i wiele osób doświadcza ich na jakimś etapie życia. Zawsze jednak świadczą o ogromnym cierpieniu.
  3. Zamiary samobójcze – gdy sytuacja danej osoby nie poprawia się i nie uzyskuje ona pomocy, mogą pojawić się intencje samobójcze, czyli rozważania nad popełnieniem samobójstwa. Z czasem mogą się one przerodzić w plany samobójcze. Dana osoba zaczyna planować własną śmierć, obmyśla sposób, miejsce i czas. W tym okresie może pojawić się specyficzne zainteresowanie różnymi tematami związanymi ze śmiercią. Ten etap może zakończyć się podjęciem decyzji o samobójstwie (co paradoksalnie zmniejsza napięcie i czasami powoduje pozorną poprawę stanu osoby w kryzysie suicydalnym).
  4. Próba samobójcza – podjęcie próby samobójczej.

Syndrom presuicydalny 

Opisuje on pewne mechanizmy pojawiające się w psychice osoby w kryzysie suicydalnym pchające ją do zamachu na własne życie. Składają się na niego:

  • Zawężenie sytuacyjne – osoba czuje, że z jej sytuacji nie ma innego wyjścia, że jest w pułapce. Wiąże się to z odczuwaniem bezradności, bezsilności i beznadziejności oraz braku nadziei na przyszłość. Przejawia się również brakiem zainteresowania czy chęci poszukiwania innych rozwiązań.
  • Zawężenie dynamiczne – odnosi się do odczuwania głównie nieprzyjemnych emocji takich jak lęk, żal, smutek, poczucie porażki.
  • Zawężenie relacji – osoba wycofuje się z relacji interpersonalnych, co powoduje poczucie osamotnienia i zmniejsza możliwości otrzymania pomocy.
  • Zawężenie systemu wartości – dewaluacji wartości, które wcześniej były dla danej osoby ważne oraz jej rezygnacji z dotychczasowych pasji i zainteresowań.

Im bardziej zaawansowany jest proces suicydalny i im większe natężenie objawów syndromu presuicydalnego występuje tym większe jest ryzyko podjęcia przez daną osobę próby samobójczej. Na wszelkie przejawy postępowania tych procesów należy reagować, a przy występowaniu planów samobójczych (np. osoba deklaruje że ma przygotowane tabletki które zamierza zażyć) konieczne jest wdrożenie interwencji kryzysowej.

 

Dofinansowano ze środków Miasta Gdańska.

Obrazek przedstawia logo Miasta Gdańska.