Roman Bellwon (1917-1987), harcmistrz, ekonomista – bankowiec, wódz gromady zuchów w Wolnym Mieście Gdańsku (1935-1938), członek władz Hufca ZHP Gdańsk Wrzeszcz i Chorągwi Gdańskiej ZHP (1969-1974), sportowiec, więzień niemieckich obozów zagłady.
Urodził się 7 II 1917 w Gdańsku w patriotycznej rodzinie Michała (1869-1948, działacza organizacji polonijnych, urzędnika pocztowego) i Balbiny (1878-1952, działaczki polonijnych organizacji, więźniarki niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück) z Jaroszewskich. Miał siedmioro starszego rodzeństwa: Wiktora (1897–1940, powstańca wielkopolskiego, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej 1920, kolejarza, zamordowanego w KL Mauthausen), Marię (1899–1950, zamężną Waczyńską), Helenę Michalinę (1902-1981, zamężną Jabłońską), Łucję (1904–1942, współzałożycielkę drużyny harcerek w Gdańsku, pracownicę banku i fabryki margaryny, zmarłą na tyfus w tzw. obozie Szmalcówka w Potulicach), Edmunda (1906–1944, kolejarza, członka Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i Klubu Sportowego „Gedania”, zmarłego w więzieniu), Brunon Stefana (1912–1988, kolejarza, zawodnika Klubu Sportowego „Gedania”), Antoniego Alfonsa (1914–1988, maklera okrętowego, członka Związku Jaszczurczego, więźnia UB w latach 1950-1951). W domu rodzinnym panowała polska atmosfera, rozmawiano tylko po polsku, czytano polskie książki i śpiewano pieśni z różnych regionów Polski. Starsze rodzeństwo przepojone polskością wielokrotnie doznawało z tego powodu szykan ze strony prusaków, byli relegowani ze szkoły i tracili pracę. Roman uczył się w senackiej szkole powszechnej a następnie w znanych w Gdańsku polskich szkołach: Gimnazjum im. Józefa Piłsudskiego i Wyższej Szkole Handlowej Macierzy Szkolnej, którą ukończył w 1938 i otrzymał posadę urzędnika bankowego w Polsko-Brytyjskim Banku Handlowym w Wolnym Mieście Gdańsku. W czasie nauki wstąpił w 1927 do ZHP, od 1931 należał do działającej przy gimnazjum I Gdańskiej Drużyny Harcerzy im. Zygmunta Augusta. W 1935 został wodzem gromady zuchów w Gdańsku Wrzeszczu, należącej do III Hufca Harcerzy w Gdańsku. Działał także w Katolickim Stowarzyszeniu Młodzieży Męskiej, Gminie Polskiej – Związku Polaków oraz Związku Pracowników Kupieckich. Od 1929 był członkiem Polskiego Klubu Sportowego „Gedania” oraz Polskiego Klubu Żeglarskiego, których był zawodnikiem. Grał w piłkę nożną w barwach „Gedanii” z klubami gdańskimi, niemieckimi i polskimi. W 1933 wywalczył z drużyną piłkarską dla „Gedanii” mistrzostwo Ligi Gdańskiej. Był zaliczany także do wybitniejszych lekkoatletów.
W 1937 został wciągnięty do tajnej polskiej organizacji bojowej „Związek Jaszczurczy”, a rok później także do tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Wolnym Mieście Gdańsku, w których był przygotowywany do ew. dywersji pozafrontowej. Noc z 31 VIII na 1 IX 1939 spędzał razem z kilkoma członkami „Związku Jaszczurczego” w sopockim mieszkaniu Jana Jesikiewicza (1916-1940, nauczyciela, działacza harcerskiego). Ich komórka otrzymała właśnie nową broń, którą mieli przygotować do użycia w wypadku agresji Niemiec na Gdańsk. O świcie 1 IX wszyscy zostali aresztowani przez hitlerowców i osadzeni w celi w gmachu sądu, następnie przewiezieni do tzw. „etapu przejściowego” w Victoriaschule gdzie nastąpiło przesłuchiwanie i maltretowanie zatrzymanych. 14 IX został skierowany do robót w kamieniołomach w Granicznej Wsi, a następnie w I 1940 trafił do obozu koncentracyjnego KL Stutthof. Był namawiany do podpisania volkslisty, ale odmawiał i twardo stał na stanowisku że jest Polakiem. 19 IV tegoż roku został przeniesiony do obozu Sachsenhausen.
Po wojnie, po powrocie do Gdańska ponownie grał z sukcesami w piłkę nożną w reprezentacji „Gedanii”. Początkowo podjął pracę urzędnika w Przedsiębiorstwie Usług Portowych a następnie od 1955 aż do przejścia na emeryturę w 1977 pracował w Narodowym Banku Polskim, w którym z czasem awansował do stanowiska zastępcy dyrektora oddziału. Powrócił także do służby harcerskiej. W latach 1946-1949 był instruktorem gospodarczym Hufca Harcerzy Gdańsk-Wrzeszcz. W 1957 po raz drugi powrócił do służby harcerskiej. Pełnił instruktorskie funkcje w hufcu Gdańsk Wrzeszcz, w tym przewodniczącego hufcowej komisji rewizyjnej. W bezpośrednich kontaktach starał się wpoić harcerzom i kadrze postawy patriotyczne. W 1963 został mianowany przewodnikiem, a następnie podharcmistrzem (1964) i harcmistrzem (1967). Honorowy stopień harcmistrza Polskie Ludowej otrzymał w 1978. Przez lata na obozach hufca pełnił funkcję kwatermistrza i skutecznie przygotowywał do tej funkcji młodą kadrę. W latach 1969-1977 pełnił rolę tłumacza na międzynarodowych obozach polsko-niemieckich. Był też tłumaczem w rozmowach delegacji Chorągwi Gdańskiej ZHP ze stroną niemiecką. W kadencji 1969-1974 był członkiem Komisji Rewizyjnej Chorągwi Gdańskiej ZHP. Od 1970 był aktywnym członkiem Kręgu Harcerzy b. Wolnego Miasta Gdańska. Był częstym gościem gdańskich drużyn opowiadając o przedwojennym harcerstwie. Uczestniczył w Zlotach Harcerzy Wolnego Miasta Gdańska (1958, 1970, 1981).
Był aktywny w kilku organizacjach społecznych. Od 1949 należał do ZBoWiD, w którym był prelegentem komisji historycznej w Gdańsku. Działał także w Towarzystwie Rozwoju Ziem Zachodnich, Towarzystwie Przyjaciół Gdańska i Towarzystwie Przyjaciół Dzieci. Utrzymywał żywe kontakty z Klubem Sportowym „Gedania”, na spotkaniach z młodymi sportowcami opowiadał o warunkach życia w przedwojennym Gdańsku i sportowych sukcesach Polaków.
Został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OOP (1972), Złotym Krzyżem Zasługi (1955), Srebrnym (1968) i Złotym (1981) Krzyżem „Za Zasługi dla ZHP”, Medalem Rodła i Krzyżem Oświęcimskim (1986), odznakami honorowymi „Za zasługi dla Gdańska” (1962) oraz „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej” (1970). 25 V 2022 na ścianie kamienicy w której mieszkał przy ul. Partyzantów 62 w Gdańsku odsłonięto tablicę poświęconą jemu i jego żonie. Odsłonięcie tablicy zainaugurowało miejskie obchody 100-lecia powstania w Gdańsku Klubu Sportowego „Gedania”.
Zmarł 3 XI 1987 w Gdańsku i został pochowany w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu Centralnym Srebrzysko.
21 IV 1946 poślubił Janinę Grabik (1919-2019, pseud. „Bogna”, żołnierza AK, uczestniczkę powstania warszawskiego, więźniarkę niemieckich obozów koncentracyjny Ravensbrück i Sachsenhausen, długoletnią pracownicę Biblioteki Gdańskiej PAN) z którą miał córkę Barbarę (ur. 1948, zamężną Woźniczka-Smentek, nauczycielkę wf) i dwóch synów: Wojciecha (ur. 1950, mgr inż. elektryka) i Jerzego (ur. 1954, mgr muzyki).
– Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, suplement II, Gdańsk 2002, s. 30 (lub 28-31 – prawie cała rodzina);
Bellwon Michał, działacz gdańskiej Polonii [online] https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=BELLWON_MICHA%C5%81,_dzia%C5%82acz_gda%C5%84skiej_Polonii [dostęp 25.03.2025];
Lendzion L., Roman Bellwon (1917-1987), „Kalendarz Gdański” 1989, s. 200-202;
– Adamkowicz M., Niezwykła gdańska rodzina: Balbina i Michał Bellwonowie – apostołowie polskości [online] https://www.gdansk.pl/wiadomosci/Niezwykla-gdanska-rodzina-Balbina-i-Michal-Bellwonowie-apostolowie-polskosci,a,178897 [dotyczy rodziców] [dostęp 25.03.2025];
Danielewicz G., W kręgu polonii gdańskiej, Gdańsk 1996;
Gaj J., Zarys historii polskiej kultury fizycznej w Wolnym Mieście Gdańsku, Warszawa-Poznań 1976;
Gebert J., Z gdańskich boisk i stadionów, Gdańsk 1970;
Mamuszka F., Biogramy polskich mieszkańców Sopotu pomordowanych w latach II wojny światowej, „Rocznik Sopocki” 1989, s. 110;
Mauks A., Gedania obchodzi 100-lecie. Pokoleniowe spotkanie przy ul. Partyzantów 62, „Zawsze Pomorze” [online] https://www.zawszepomorze.pl/artykul/3354,gedania-obchodzi-100-lecie-pokoleniowe-spotkanie-przy-ul-partyzantow-62 [dostęp 25.03.2025];
Tablice pamiątkowe [online] https://bip.gdansk.pl/urzad-miejski/biuro-prezydenta-ds-kultury/Tablice-pamiatkowe,a,163075 [dostęp 25.03.2025];
Woźniak R., Harcerstwo polskie w Wolnym Mieście Gdańsku 1920-1939, Gdańsk 1977, s. 55;
Zwarra B. (red.), Gdańsk 1939. Wspomnienia Polaków gdańszczan, Gdańsk 1984;
– Uchwała Rady Państwa z 2 VII 1955 nr 0/970, „Monitor Polski” 1955, nr 86, s. 1328;
– Kwestionariusz harcmistrza w posiadaniu autorów;
– informacje syna Jerzego.
Zenon Kuligowski
Dariusz Szczecina
