Oskar Żawrocki

Oskar Żawrocki (1901-1988) -  instruktor ZHP, zastępca komendanta Gdańskiej Chorągwi Harcerzy, dowódca tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Gdańsku.

Ur. 15.06.1901 w Oradówce k.Humania, syn Henryka i Marii z d. Neumanow. W wieku 14 lat został sierotą. Od 1905-19019 mieszkał w Humaniu. Tam ukończył rosyjską wyższą szkołę podstawową. Jednocześnie uczył się na prywatnych kompletach polskich, które pogłębiały w nim uczucia patriotyczne. W Humaniu w 1917 r. zetknął się z harcerstwem, które wywarło znaczny wpływ na całe jego życie. Działał tam wspólnie z przyjacielem Aleksandrem Kamińskim, później podobnie jak i on znanym instruktorem harcerskim. W 1919 r. został komendantem hufca w Humaniu i przedostał się przez front do Warszawy. W 1919 r. pracował w Zakładach Rady Głównej Opiekuńczej w Pruszkowie. W czasie pobytu w Pruszkowie i Warszawie był członkiem Chorągwi Warszawskiej Harcerzy i komendantem hufca pruszkowskiego. W 1920 r. utworzył pluton harcerski, którym dowodził podczas walk z bolszewikami w ramach 221 pp i 33 pp. Zdemobilizowany w 1921 r. kontynuował pracę w Zakładach RGO w Pruszkowie, jako kierownik bursy i wychowawca. Był też nauczycielem WF w Gimnazjum im T.Zana. W 1921 r. rozpoczął naukę w gimnazjum im. Ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie, gdzie zdał maturę. Przez rok studiował na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Później ukończył kurs w Państwowym Instytucie Wychowania Fizycznego w Poznaniu, i obronił pracę u prof. Piaseckiego, uzyskując stopień magistra. W l. 1927-1928 w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Ostrowi-Komorowie. W l. 1926-1936 nauczyciel w renomowanym Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Radzynie. Jednocześnie instruktor chorągwi wielkopolskiej, później jeden z najbardziej znanych instruktorów w całym ZHP, od 1936 członek Komisji Przysposobienia Wojskowego przy Naczelnictwie ZHP w Warszawie. W l. 1936-1939 oddelegowany do pracy harcerskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Został skierowany do Gdańska decyzją Naczelnika Harcerzy z 22 października 1936 r. Natomiast formalnie 1 września 1936 r. przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego został przydzielony do Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku i jako pracownik tej placówki posiadał paszport dyplomatyczny, dający mu gwarancję bezpieczeństwa osobistego na trudnym gdańskim terenie. Jego pokój mieścił się w Wydziale Wojskowym KG RP, co związane było z jego tajną misją. Oficjalnie pełnił funkcję instruktora ds. harcerstwa i wychowania fizycznego w Komisariacie Generalnym RP w Gdańsku. Do jego obowiązków, jako pracownika KG RP należało przeprowadzanie wizytacji polskich szkół na całym terenie Wolnego Miasta Gdańska. Odegrał wybitną rolę w aktywizacji harcerstwa gdańskiego. Od 1937 r. był jednocześnie zastępca komendanta chorągwi gdańskiej harcerzy, był też kierownikiem wydziału programowo-szkoleniowego oraz kierownikiem referatu wychowania fizycznego, opiekunów i kształcenia starszyzny. Ułatwiało mu to znacznie prowadzenie wśród harcerzy w Gdańsku tajnych prac zleconych przez II Oddział Sztabu Głównego WP.   Organizował szkolenie wojskowe gdańskich instruktorów i harcerzy. W grudniu 1936 r. utworzył tzw. plutony harcerskie, które były bazą dla potrzeb dywersji pozafrontowej. W 1936 r. został członkiem Komisji Przysposobienia Wojskowego przy Naczelnictwie ZHP w Warszawie. Należał do najwybitniejszych instruktorów harcerskich i pomimo pobytu w Gdańsku pełnił funkcję kierownika Wydziału Drużyn w Głównej Kwaterze Harcerzy w Warszawie. Był m.in. współtwórcą Trzyletniego Wyścigu Pracy.   Został zaprzysiężony i przeszkolony w Polsce w zakresie dywersji pozafrontowej w ramach prac II Oddziału Sztabu Głównego WP, w jednym z ośrodków szkolenia kadr dywersyjnych w Puszczy Kampinoskiej. Od 1937 r. był dowódcą tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Gdańsku, stanowiących integralną część gdańskiej sieci dywersji pozafrontowej. Spośród instruktorów i starszych harcerzy oraz członków Kół Przyjaciół Harcerstwa w Gdańsku typował kandydatów do HOB i organizował ich szkolenie w Chowańcu, Rozłuczu i Solcu Kujawskim. Podlegał w tym zakresie bezpośrednio ppłk. Rosnerowi a następnie ppłk. Sobocińskiemu – kolejnym szefom Wydziału Wojskowego KGRP w Gdańsku. Jako dowódców pierwszych tajnych harcerskich „trójek” w Gdańsku wyznaczył: ppor rez. phm. Tadeusza Szymańskiego, plut. rez. phm Jana Trojaka i ppor. rez. hm. dr. Kulczyckiego.  W III 1939 r. uczestniczył w Gdyni w odprawie dowódców gdańskich oddziałów dywersyjnych. Od 10.06.1939 r. był Komisarzem Pogotowia Harcerzy w Gdańsku, którego zadaniem było przygotowanie harcerzy gdańskich do wojny. W VIII 1939 r. odwoływał członków ZHP i HOB z Gdańska do Gdyni. Wojna zastała go w Gdyni, gdzie utworzył ochotniczy oddział z instruktorów i harcerzy gdańskich. Następnie będąc por. rez. walczył w obronie Gdyni i Kępy Oksywskiej, jako adiutant płk. Dąbka. Ranny dostał się do niewoli i przebywał w Oflagu IV A Hohenstein, a następnie VI A Murnau, gdzie był adiutantem starszego obozu gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby. Uniknął w ten sposób tragicznego losu wielu gdańskich instruktorów i harcerzy aresztowanych w Gdańsku po wybuchu wojny. Po wojnie krótko był kierownikiem referatu WF w II Korpusie. Po powrocie do Gdańska na przełomie 1945/46 był wizytatorem i naczelnikiem wydziału w Kuratorium Okręgu Szkolnego. Wielokrotnie przesłuchiwany przez UB w związku z przedwojenną działalnością, zarzucano mu, że był oficerem Oddziału II. Jednocześnie do emerytury był kierownikiem Studium WF Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Był aktywnym działaczem społecznym. Od grudnia 1956 r. wiceprzewodniczącym Naczelnej Rady Harcerskiej reaktywowanego ZHP. Funkcję tę pełnił do kwietnia 1958 r., kiedy to razem z Aleksandrem Kamińskim i grupą wybitnych przedwojennych instruktorów harcerskich w2ycofał się z aktywnej pracy w ZHP, na znak protestu przeciwko ponownemu podporządkowaniu ZHP celom PZPR. Był też wiceprzewodniczącym Państwowej Rady WF i PW, a od  1958 r. członkiem Głównego Komitetu Kultury Fizycznej. Był założycielem  i wieloletnim prezesem Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej. Zmarł w Gdańsku 12 listopada 1988 r.
 
Odznaczony został m.in. Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej”.
___
AP w Gdańsku, Zespół akt Komisarza Generalnego RP, sygn. I/259/670; Archiwum Państwowego Muzeum Stutthof: relacje H.Dannemanna, A.Góralczyka, A.Kammy, F.Włodarczyka; materiały po O.Żawrockim w posiadaniu córki T.Żawrockiej-Wrzołek; Bogalecki T., Udział członków polskich organizacji paramilitarnych i młodzieżowych w przygotowaniach do walki z Niemcami na Pomorzu i w Wolnym Mieście Gdańsku, w: Organizacje paramilitarne i pokrewne na Pomorzu w przededniu II wojny światowej, Toruń 1996, s. 22-23; Gąsiorowski A., Geneza i początki ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk 1991, s. 32-33; tenże, Struktury terenowe Państwowego Urzędu WFiPW na Pomorzu w latach 1927-1939 oraz ich rola w przygotowaniu kadr konspiracji zbrojnej, w: Organizacje paramilitarne ..., s. 81-83,85; tenże, Szare Szeregi na Pomorzu 1939-1945, Toruń 1998, passim; tenże, Żawrocki Oskar (1901-1988), zca Kmdta Gdańskiej Chorągwi Harcerzy, dca tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Wolnym Mieście Gdańsku, w: Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939-1945, cz. 2, Toruń 1996; Koźniewski K., I zawsze krzyż oksydowany. Refleksje nad historią harcerstwa w Polsce 1911-1986, Kraków 1990, s. 149,174,183,314-315; Woźniak R., Harcerstwo polskie w Wolnym Mieście Gdańsku 1920-1939, Warszawa 1977, s. 56, 63, 70; Zwarra B., Wrzesień 1939. Wspomnienia Polaków –Gdańszczan,  Gdańsk 1984, s. 497, 504
 
Andrzej Gąsiorowski
Autor noty biograficznej

‹‹ wróć

Start  |  O nas  |  Zespoły  |  Program  |  Hufce  |  Ośrodki  |  Dokumenty  |  Media  |  Galeria       © 2011 Chorągiew Gdańska ZHP
Redakcja strony hm. Jacek Grzebielucha, promocja@gdanska.zhp.pl                                         Opieka techniczna phm. Andrzej Żmijewski, andrzej.zmijewski@zhp.net.pl
Chorągiew Gdańska na Fejsbuku